آیه نور! در تفسیر آیات فوق سخن بسیار گفته شده است ، و مفسران و فلاسفه و عرفاى اسلامى هر كدام بحثهاى فراوانى دارند، پیوند ارتباط این آیات با آیات گذشته از این نظر است كه در آیات پیشین سخن از مساءله عفت و مبارزه با فحشاء با استفاده از طرق و وسائل گوناگون بود، و از آنجا كه ضامن اجراى همه احكام الهى ، مخصوصا كنترل كردن غرائز سركش ، بخصوص غریزه جنسى كه نیرومندترین آنها است بدون استفاده از پشتوانه ایمان ممكن نیست ، سر انجام بحث را به ایمان و اثر نیرومند آن كشانیده و از آن سخن مى گوید. نخست مى فرماید: ((خداوند نور آسمانها و زمین است )) (الله نور السموات و الارض )

 گروهى از مفسران كلمه ((نور)) را در اینجا به معنى ((هدایت كننده )). و بعضى به معنى ((روشن كننده )). و بعضى به معنى زینت بخش تفسیر كرده اند

 در قرآن مجید و روایات اسلامى از چند چیز به عنوان ((نور)) یاد شده است :

 1 - قرآن مجید آیه   در   15 سوره مائده

  2 - ((ایمان ))   در       آیه 257 بقره

3- ((هدایت الهى )) و روشن بینى در    آیه 122 سوره انعام

4 - ((آئین اسلام ))  در       آیه 32 سوره توبه

5 - شخص پیامبر     در      46 سوره احزاب

6 - امامان و پیشوایان معصوم

7 - و بالاخره از ((علم و دانش )) نیز به عنوان نور یاد شده چنانكه در حدیث مشهور است  ((علم نورى است كه خدا در قلب هر كس كه بخواهد مى افكند))

 اینها همه از یكسو. و از سوى دیگر: باید در اینجا خواص و ویژگیهاى نور را دقیقا بررسى كنیم ، با مطالعه اجمالى روشن مى شود كه نور داراى خواص و ویژگیهاى زیر است : 1 - نور زیباترین و لطیفترین موجودات در جهان ماده است 2 - نور بالاترین سرعت را طبق آنچه در میان دانشمندان معروف است در جهان ماده دارد نور با سرعت سیصد هزار كیلومتر در ثانیه مى تواند كره زمین را در یك چشم بر هم زدن (كمتر از یك ثانیه ) هفت بار دور بزند،. 3 - نور وسیله تبیین اجسام و مشاهده موجودات مختلف این جهان است ، و بدون آن چیزى را نمى توان دید، بنابراین هم ((ظاهر)) است و هم ((مظهر)) (ظاهر كننده غیر). 4 - نور آفتاب كه مهمترین نور در دنیاى ما است پرورش دهنده گلها و گیاهان بلكه رمز بقاى همه موجودات زنده است 5 - امروز ثابت شده كه تمام رنگهائى را كه ما مى بینیم نتیجه تابش نور آفتاب یا نورهاى مشابه آن است و گر نه موجودات در تاریكى مطلق رنگى ندارند!. 6 - تمام انرژیهاى موجود در محیط ما (بجز انرژى اتمى ) همه از نور آفتاب سرچشمه مى گیرید،. 7 - نور آفتاب نابود كننده انواع میكربها و موجودات موذى است

 حال با در نظر گرفتن این دو مقدمه اگر بخواهیم براى ذات پاك خدا تشبیه و تمثیلى از موجودات حسى این جهان انتخاب كنیم (گر چه مقام با عظمت او از هر شبیه و نظیر برتر است ) آیا جز از واژه نور مى توان استفاده كرد؟! همان خدائى كه پدید آورنده تمام جهان هستى است ، روشنى بخش عالم آفرینش است ، همه موجودات زنده به بركت فرمان او زنده اند، و همه مخلوقات بر سر خوان نعمت او هستند كه اگر لحظه اى چشم لطف خود را از آنها باز گیرد همگى در ظلمت فنا و نیستى فرو مى روند. و جالب اینكه هر موجودى به هر نسبت با او ارتباط دارد به همان اندازه نورانیت و روشنائى كسب مى كند: قرآن نور است چون كلام اوست . آئین اسلام نور است چون آئین او است . پیامبران نورند چون فرستادگان اویند. امامان معصوم انوار الهى هستند چون حافظان آئین او بعد از پیامبرانند. ((ایمان )) نور است چون رمز پیوند با او است . علم نور است چون سبب آشنائى با او است . بنابراین الله نور السموات و الارض . بلكه اگر نور را به معنى وسیع كلمه به كار بریم یعنى ((هر چیزى كه ذاتش ظاهر و آشكار باشد و ظاهر كننده غیر)) در اینصورت به كار بردن كلمه ((نور)) در ذات پاك او جنبه تشبیه هم نخواهد داشت ، چرا كه چیزى در عالم خلقت از او آشكارتر نیست ، و تمام آنچه غیر او است از بركت وجود او آشكار است .

 ((مثل نور خداوند همانند چراغدانى است كه در آن چراغى باشد و آن چراغ در حبابى قرار گیرد، حبابى شفاف و درخشنده همچون یك ستاره فروزان )) (مثل نوره كمشكوة فیها مصباح المصباح فى زجاجة الزجاجة كانها كوكب درى ). و ((این چراغ با روغنى افروخته مى شود كه از درخت پر بركت زیتونى گرفته شده كه نه شرقى است و نه غربى )) (یوقد من شجرة مباركة زیتونة لا شرقیة و لا غربیة ). ((آنچنان روغنش صاف و خالص است كه گوئى بدون تماس با آتش مى خواهد شعله ور شود))! (یكاد زیتها یضى ء و لو لم تمسسه نار). ((نورى است بر فراز نور)) (نور على نور). و ((خدا هر كس را بخواهد به نور خود هدایت مى كند)) (یهدى الله لنوره من یشاء). و براى مردم مثلها مى زند (و یضرب الله الامثال للناس ). و خداوند به هر چیزى آگاه است (و الله بكل شى ء علیم ). براى تشریح این مثال توجه به چند امر ضرورى است

 مشكاة در اصل به معنى روزنه و محل كوچكى است كه در دیوار ایجاد مى كردند و چراغهاى معمول قدیم را براى محفوظ ماندن از مزاحمت باد و طوفان در آن مى نهادند، و گاه از داخل اطاق طاقچه كوچكى درست مى كردند و طرفى را كه در بیرون اطاق و مشرف به حیاط منزل بود با شیشه اى مى پوشاندند، تا هم داخل اطاق روشن شود و هم صحن حیاط، و در ضمن از باد و طوفان نیز مصون بماند،

 مشكاة محفظه اى براى چراغ در مقابل حمله باد و طوفان بود، و از آنجا كه غالبا در دیوار ایجاد مى شد نور چراغ را نیز متمركز ساخته و منعكس مى نمود. ((زجاجه )) یعنى شیشه ، و در اصل به سنگهاى شفاف مى گویند، و از آنجا كه شیشه نیز از مواد سنگى ساخته مى شود و شفاف است به آن ((زجاجه )) گفته شده . و در اینجا به معنى حبابى است كه روى چراغ مى گذاشتند تا هم شعله را محافظت كند و هم گردش هوا را، از طرف پائین به بالا، تنظیم كرده ، بر نور و روشنائى شعله بیفزاید. ((مصباح )) به معنى خود ((چراغ )) است كه معمولا با فتیله و یك ماده روغنى قابل اشتعال افروخته مى شده است .

 جمله یوقد من شجرة مباركة زیتونة لا شرقیة و لا غربیة اشاره به ماده انرژیزاى فوق العاده مستعد براى این چراغ است ، چرا كه ((روغن زیتون )) كه از درخت پر بار و پر بركتى گرفته شود یكى از بهترین روغنها براى اشتعال است آنهم درختى كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب باشد، نه در جانب شرق باغ و كنار دیوارى قرار گرفته باشد و نه در جانب غرب كه تنها یك سمت آن آفتاب ببیند، و در نتیجه میوه آن نیمى رسیده و نیمى نارس و روغن آن ناصاف گردد

با این توضیح به اینجا مى رسیم كه براى استفاده از نور كامل چنین چراغى با درخشش و تابش بیشتر نیاز به چهار عامل داریم : چراغدانى كه آن را از هر سو محافظت كند بى آنكه از نورش بكاهد، بلكه نور آن را متمركزتر سازد. و حبابى كه گردش هوا را بر گرد شعله تنظیم كند، اما آن قدر شفاف باشد كه به هیچوجه مانع تابش نور نگردد. و چراغى كه مركز پیدایش نور بر فتیله آن است . و بالاخره ماده انرژى زاى صاف و خالص و زلالى كه آن قدر آماده اشتعال باشد كه گوئى بدون تماس با شعله آتش مى خواهد شعله ور گردد. اینها همه از یكسو، در حقیقت بیانگر جسم و ظاهرشان است .

 از سوى دیگر مفسران بزرگ اسلامى در اینكه محتواى این تشبیه چیست و به اصطلاح ((مشبه )) كدام نور الهى است تفسیرهاى گوناگونى دارند: بعضى گفته اند منظور همان نور هدایتى است كه خداوند در دلهاى مؤ منان بر افروخته ، و به تعبیر دیگر منظور ایمان است كه در سراچه قلوب مؤ منان جایگزین شده است . بعضى دیگر آن را به معنى قرآن كه در درون قلب آدمى نورافكن مى گردد دانسته اند. بعضى دیگر تشبیه را اشاره به شخص پیامبر (صلى اللّه علیه و آله و سلّم ). و بعضى اشاره به دلائل توحید و عدل پروردگار. و بعضى به روح اطاعت و تقوا كه مایه هر خیر و سعادت است تفسیر كرده اند

 توضیح اینكه : نور ایمان كه در قلب مؤ منان است داراى همان چهار عاملى است كه در یك چراغ پر فروغ موجود است : ((مصباح )) همان شعله هاى ایمان است كه در قلب مؤ من آشكار مى گردد و فروغ هدایت از آن منتشر مى شود. ((زجاجه )) و حباب قلب مؤ من است كه ایمان را در وجودش تنظیم مى كند. و ((مشكاة )) سینه مؤ من و یا به تعبیر دیگر مجموعه شخصیت و آگاهى و علوم و افكار او است كه ایمان وى را از گزند طوفان حوادث مصون مى دارد. و شجره مباركه زیتونه همان وحى الهى است كه عصاره آن در نهایت صفا و پاكى مى باشد و ایمان مؤ منان به وسیله آن شعله ور و پر بار مى گردد.

 چند بخش از روایات باقى مانده است كه ذكر آنها براى تكمیل این بحث تفسیر لازم است

 1 - در كتاب ((روضه كافى )) از امام صادق (علیه السلام ) مى خوانیم ((مشكات قلب محمد است ، و مصباح همان نور علم و هدایت ، و زجاجه اشاره به على (علیه السلام ) یا قلب او است كه بعد از رحلت پیامبر این مصباح در آن قرار گرفت )).

 2 - در حدیث دیگرى كه در ((توحید صدوق )) آمده است چنین مى خوانیم : امام باقر (علیه السلام ) فرمود: ((مشكات )) نور علم در سینه پیامبر (صلى اللّه علیه و آله و سلّم ) است و ((زجاجه )) سینه على (علیه السلام ) است ، و ((نور على نور)) امامانى از آل محمد (صلى اللّه علیه و آله و سلّم ) هستند كه یكى بعد از دیگرى مى آیند و با نور علم و حكمت مؤ یدند، و این رشته از آغاز خلقت آدم تا پایان جهان ادامه داشته و دارد، اینها همان اوصیائى هستند كه خداوند آنان را خلفاى در زمین قرار داده ، و حجت خویش بر بندگانش ، و در هیچ عصر و زمانى صفحه روى زمین از آنها خالى نبوده است و نخواهد بود)).

 3 - در حدیث دیگرى از امام صادق (علیه السلام ) ((مشكات )) به فاطمه (علیه السلام ) و ((مصباح )) به حسن (علیه السلام ) و ((زجاجه )) به حسین تفسیر شده است

4 - در حدیثى از امام باقر (علیه السلام ) مى خوانیم كه با ((قتاده )) فقیه معروف اهل بصره گفتگوئى داشت ، و در ضمن از حضور در مجلس امام (علیه السلام ) و ابهت خاص آنحضرت كه سراسر قلب او را فرا گرفته بود اظهار شگفتى كرد، امام به او فرمود: آیا مى دانى كجا نشسته اى ؟ در برابر همانها كه خدا درباره آنها گفته : فى بیوت اذن الله ان ترفع و یذكر فیها اسمه یسبح له فیها بالغدو والاصال رجال لا تلهیهم تجارة و لا بیع عن ذكر الله و اقام الصلوة و ایتاء الزكوة . سپس فرمود: فانت ثم و نحن اولئك : تو آن هستى كه گفتى (فقیه اهل بصره ) و ما این هستیم كه قرآن مى گوید! قتاده در جواب گفت : صدقت و الله ، جعلنى الله فداك ، و الله ما هى بیوت حجارة ولاطین : ((راست گفتى فدایت گردم ، به خدا سوگند منظور خانه هاى سنگى و گلى نیست )) (منظور خانه هاى وحى و ایمان و هدایت است ).

5 - درخت زیتون چنانكه در آیات فوق خواندیم به عنوان شجره مباركه (درخت پر بركت ) توصیف شده است . و اگر در آن روز كه قرآن نازل شد اهمیت این تعبیر بر همگان روشن نبود امروز براى ما واضح و آشكار است ، چرا كه دانشمندان بزرگى كه سالیان دراز از عمر خود را در راه مطالعه خواص گوناگون گیاهان صرف كرده اند به ما مى گویند از این درخت با بركت محصولى به دست مى آید كه از مفیدترین و پرارزشترین روغنها است و نقش مؤ ثرى در سلامت بدن دارد

ابن عباس مى گوید این درخت تمام اجزایش مفید و سودمند است حتى در خاكستر آن نیز فائده و منفعتى است ، و اولین درختى است كه بعد از طوفان نوح (علیه السلام ) روئید و پیامبران در حق آن دعا كرده اند كه درخت پر بركتى باشد.

6 - مفسران بزرگ در تفسیر جمله نور على نور تعبیرات گوناگونى دارند: مرحوم طبرسى در مجمع البیان مى گوید: اشاره به پیامبرانى است كه یكى بعد از دیگرى از یك نسل و یك ریشه به وجود مى آیند و راه هدایت را تداوم مى بخشند. فخر رازى در تفسیر خود مى گوید: اشاره به اجتماع اشعه نور و تراكم آنها است آنچنان كه درباره مؤ من وارد شده : ((مؤ من در میان چهار حالت قرار دارد: اگر موهبتى به او برسد خدا را شكر مى گوید، و اگر مصیبتى رسد صابر و با استقامت است ، اگر سخن بگوید راست مى گوید، و اگر داورى كند عدالت را مى جوید، او در میان توده هاى مردم ناآگاه همچون انسان زنده اى در میان مردگان است ، او در میان پنج نور در حركت است سخنش نور، عملش نور، محل ورودش نور، محل خروجش نور، و هدفش نور خدا در روز قیامت است . این احتمال نیز وجود دارد كه نور اول كه در آیه آمده است اشاره به نور هدایت الهى از طریق وحى است ، و نور دوم نور هدایتش از طریق عقل ، و یا نور اول نور هدایت تشریع است و نور دوم نور هدایت تكوینى است بنابراین نورى است بر فراز نور. و به این ترتیب این جمله گاه تفسیر به منابع مختلف نور شده (انبیاء) و گاه به انواع مختلف نور، و گاه به مراحل گوناگون آن و در عین حال همه آنها ممكن است در مفهوم آیه جمع باشد كه مفهومش گسترده است